Diskurso pa Konmemorashon Abolishon di Sklabitut Transatlántiko
Felis dia. Protokòl ya ta establesé i mi nòmber ku mi ròl awe mainta ya ta konosí. Título di mi diskurso ta: “Papiamentu – idioma di resistensia – bibu bibu i presente awe, apesar di tantu intento pa elimin’é”.
Papiamentu a nase di un nesesidat pa hendenan ku diferente idioma por a komuniká ku otro. E teoria ku mayoria lingwista ta sigui t’esun di un “KRIOYO AFRO-PORTUGUES ORIGINAL”, k’a desaroyá na kosta wèst di Afrika, fo’i unda tur Krioyo Atlántiko ta bini.
Kontrario di islanan ingles, franses i spañó, kaminda idioma dje gobernante kolonial semper a dominá, serka nos e krioyo afro-portugues a desaroyá i bira idioma di uso di henter e poblashon – asta di esnan di klase haltu.
E echo akí no a nifiká k’e gobernante kolonial a aseptá, respetá papiamentu. Algun sitado fo’i literatura ta mustra: (1817:) “Papiamentu ta un meskla di spañó, indjan i hulandes putrí, pober na palabra, sin konhugashon ni indikashon di sekso …”; (1898 / 1989) “Papiamentu ta un idioma pa esnan no desaroyá…”.
Pa motibu ku e gobernante kolonial no por a respetá ni aseptá idioma Papiamentu, a bini ku un ‘Maneho di Sivilisashon 1.0’, pa establesé bon kla e relashon entre papiamentu i hulandes. Den enseñansa di Aruba, Boneiru i Kòrsou, a stipulá pa hulandes ta idioma di instrukshon durante henter sistema di enseñansa. Ku e meta, pa hasi poblashon dje kolonianan mas hulandes posibel.
Efekto dje maneho akí tabata: un sintimentu dòbel – bo ke algu i n’e mes momentu bo no kier e. Serka e antiano a nase sintimentu dòbel pa idioma hulandes, papiamentu i su propio identidat.
A planta simia di duda den nos, pero apesar di esei Papiamentu a resistí. Reforsá pa programanan ku gobièrnu di Antia a implementá, papiamentu a alkansá un status hopi haltu kompará ku otro idiomanan krioyo. Pa bo mira: “Opreshon por duna resultado nèt kontrali”.
Pa motibu di nos konosementu di pasado i ku bista pa desaroyonan na kaminda, Fundashon Akademia Papiamentu a nase na aña 2009 na Boneiru, k’e meta pa: promové, fortifiká i protehá idioma papiamentu riba tur tereno.
Pa motibu dje konosementu di pasado ei, nos no a keda sorprendí ni konfundí ora nos a haña nos konfrontá ku ‘Maneho di Sivilisashon 2.0’:
1) Inspekshon hulandes a evaluá enseñansa den skolnan di Boneiru komo “débil” i ku alumnonan ta falta abilidat i konosementu;
2) a remplasá leinan antiano di enseñansa pa leinan hulandes (ku hulandes komo idioma materno anto papiamentu komo idioma strañero);
3) spesialistanan hulandes a rekomendá pa mantené hulandes komo idioma di instrukshon den henter e sistema di enseñansa. A rekomendá pa kuminsá ku hulandes desde un edat hopi hóben, preferibel for di na krèsh;
4) E poblashon nativo lokal boneriano ta bahando relativamente ku velosidat hopi haltu;
5) ta propagá pa studia den region, pero no ta sin mas ta aseptá diploma optené den region.
Pa kontrarestá ‘Maneho di Sivilisashon 2.0’, ku ta bini for di Den Haag, huntu k’e grupo grandi di hulandesnan oropeo ku ta bin establesé na Boneiru i fortifiká idioma hulandes, banda di otro idiomanan tur ku tambe ta kresiendo riba Boneiru, mester a tuma siguiente pasonan:
- 2012: a lanta Plataforma Union di Papiamentu i Papiamento
- 2021: a firma Akuerdo Intergubernamental
- 2022: a formulá un Plan di Maneho di Idioma di Boneiru. E investigashon na base dje plan akí ta indiká importansia di papiamentu pa nos komunidat à Papiamentu ta e idioma di komunikashon general. Sin papiamentu, nos komunidat ta stanka. Esaki so kaba – pa un komunidat sano – ta hasi nesesario pa fortifiká papiamentu.
- 2023: a realisá un Kuadro di Referensia i Liñanan Didáktiko pa Papiamentu.
- 2023: a realisá Pruebanan Final na Papiamentu.
- 2024: Papiamentu ta protehá bou di Parti III di Karta Oropeo di Idioma Regional òf Idioma di Minoria. Proseso stimulá pa Fundashon Akademia Papiamentu, ku a inisiá fo’i 2009, siguí pa esfuersonan di gobièrnunan i diputadonan di turno. Bou di Parti III papiamentu ta haña promoshon i máksimo protekshon komo herensia kultural inmaterial di mundu.
- 2024: Aprobashon di Plan di Implementashon di Maneho di Idioma Multilingual pa Boneiru
- 2024: awe, 1 di yüli, ta entregá akta ku Papiamentu di Hulanda ta kai bou di Parti II di Karta Oropeo di Idioma Regional òf Idioma di Minoria.
- Siguiente stap di Akademia Papiamentu ta: establesé un Instituto di Idioma.
Fundashon Akademia Papiamentu a traha duru – hopi biaha ku koperashon di Fundashon SPLIKA di Hulanda – i a logra hopi pa papiamentu den delaster 15 aña. Nos a perseverá, logra trapa opstákulo i a usa partnernan stratégiko pa yuda nos yega unda nos ta awe. Diferente porta ta habrí i tin hopi trabou pa hasi ainda.
Nos tin di keda alerta, mi rumannan! Keda alerta ke men: nos ta ‘portadó’ di papiamentu; nos ta papiamentu. Nos tur di nos banda mester hasi nos esfuerso pa tur e plannan ku tin riba mesa i prosesonan ku ya ta kanando, hiba nos na éksito. No laga ku ta nos mes ta resultá di ta nos enemigu i enemigu di papiamentu. Biba PAPIAMENTU!
Bon dia i un bon siman,
Awe nos ta para ketu na un periodo doloroso, pero alabes sumamente krusial di nos historia: sklabitut. Awe nos ta rekordá abolishon di un sistema ku pa mas ku 240 aña a perpetrá trato inhumano i kruel pa hopi hende, pero ta na mes momentu okashon tambe pa nos honra esnan ku pa medio di nan resilensia i nan klamor pa libertat, a logra sobrevivi opreshon, abuso i eksklushon.
Ta manera e dicho bieu ta bisa: “nos ta loke nos ta awe, pasobra nos ta pará riba skòuder di muhé i hòmbernan resilente i balente ku a bai nos dilanti!”
Nos historia, òunke ku su episodionan doloroso manera sklabitut, ta forma base di nos identidat. P’esei ta di vital importansia pa nos rekonosé nos pasado i sigui rekordá i konmemorá. Hasiendo esaki, nos por yega na e realisashon ku sklabitut, ounke un periodo di doló i inhustisia, ta representá tambe un periodo di muestra di gran kurashi i resilensia.
Nos mester rekonosé di forma sinsero, ku e sistema kruel di sklabitut a laga heridanan profundo atras. Heridanan ku no solamente a hasi i ta sigui hasi un impakto riba diferente aspekto di nos bida, pero tambe e manera kon- nos ta funshoná i dil ku otro den bida diario. Ta un echo ku sklabitut tabatin i te ainda tin un impakto riba nos salú mental. Ta un echo ku sklabitut tin un impakto riba nos salú fisiko. Pero tambe impakto di índole sosial manera desigualdat, diskriminashon i eksklushon, atraso i falta di chèns ekonómiko, ta entre ehèmpelnan ku mi por menshoná.
Pero e fortalesa i determinashon di nos antepasadonan mester sirbi komo inspirashon pa nos tur pa sigui lucha pa hustisia i igualdat den nos sosiedat. Pero di igual manera e tin di inspirá i duna nos e kurashi pa inisia un proseso di rekonsiliashon ku nos mes i nos pasado. Rekonsiliashon ta kai i lanta ku nos rekonosiendo bèrdat. E bèrdat ku sklabitut tabata un era di inhustisia i opreshon bergonsoso.
Ta nos deber komo komunidat pa sigui konsientisa nos mes, nos yunan i generashonnan ku ta bini pa medio di edukashon i konsientisashon konstante, di manera ku nos i nan por komprendé e horor di sklabitut i hasi tur loke ta den nos alkanse pa nunka mas esaki no ripití.
Y ounke nos no por kambia nos pasado, nos por determina si kon huntu nos ta sigui padilanti. Laga nos tur huntu traha duru na un futuro den kua igualdat i hustisia pa tur hende ta algu evidente. Laga nos hasi esfuerso konhunto pa krea un komunidat ku ta basá riba respèt i dignidat pa tur persona, sin distinshon di nan prosedensia. Laga nos ta un ehèmpel i demonstrá ku e lucha di nos antepasadonan tabata tin balor.
E aña konmemorativo a trese hopi atenshon pa e tema sklabitut den Reino Hulandes. Tabata tin diferente charla edukativo, a skirbi buki (mi por rekomenda Bonaire, een koloniale zoutgeschiednis, tabata tin programa radial i na televishon, poesía, musika i ekshibishon ku no solamente a yuda konsientisa, pero tambe a yena nos komunidat ku un sintimentu di orguyo.
P’esei, pèrmití’mi yama un danki di kurason na nomber di Entidat Públiko di Boneiru na e diferente organisashonnan soshal i kultural i diferente personanan ku a oumenta nos konosementu riba e pasado di sklabitud i kontinuashon di su impakto riba nos bida di awe.
Un danki espeshalmente na Arthur Sealy, mi tata, ku a presidí e grupo di dialogo huntu ku e miembronan Felix Cicilia, Ubaldo Anthony, Maximiliano “Chon” Theodora, Steven Cicilia, Eddy Christiaan, Ivy Adrieans i Albert Crestian ku ya for di 2020 a drenta i keda den dialogo ku gobiernu di Hulanda i di Boneiru i ku nos komunidat riba e tema di pasado di sklabitut.
Dama i kabayero, awe nos no ta solamente rekordá pasado. Awe nos ta selebrá tambe nos rikesa kultural i e diversifiká ku nos ta, komo evidensia di nos historia.
Huntu nos por sigura ku Boneiru ta sigui krese i florese. Laga e lèsnan di pasado guia nos na un futuro mihó i mas hustu i laga nos tur huntu keda skèrpi i atento semper den nos lucha kontra rasismo i inhustisia.
Masha danki pa boso atenshon!